De Bosbeskapel

Behorend bij de Protestantse gemeente Den Haag - Zuidwest

Home

Uit Samenklank november 2014

Op weg naar een gelijktijdige gedachtenisdienst in Zuidwest
Hans van Spanning schreef op verzoek van de redactie van Samenklank een artikel over de jaarlijkse gedachtenisdienst. Aanvankelijk richtte hij zich op de ontwikkelingen die deze herdenkingsdienst voor de overleden gemeenteleden in de Bosbeskapel heeft doorgemaakt. In september werd in 'Samenklank' bekendgemaakt dat is besloten om de gedachtenisdienst voor alle kerken in de wijkgemeente Zuidwest op dezelfde dag te gaan houden. Dit bracht hem ertoe om ook enkele opmerkingen te maken over de wijze waarop de gedachteniszondag in de Abdijkerk en de Shalomkerk liturgisch is vormgegeven.

Klik op afbeelding voor vergroting

De gedachtenisdienst in de wijkgemeente rond de Bosbeskapel heeft zijn oorsprong bij de voormalige (gereformeerde) Petrakerk. Hier is vanaf 1993 op de laatste zondag van het kerkelijk jaar, eind november, een gedachtenisdienst gehouden.
De achtergrond hiervan was een groeiend besef voor de betekenis van het kerkelijk jaar en de in diverse gemeenten opkomende gewoonte om op de laatste zondag van het kerkelijk jaar de doden te gedenken. Vaak kwam dit in de plaats van het noemen van de namen van de overledenen in de dienst op oudejaarsavond. Dit hing samen met een toenemende aandacht in de samenleving voor de gestorvenen. In de kerk speelt hierbij in het bijzonder de gemeenschap der heiligen en de verbondenheid met hen die ons zijn voorgegaan een rol.
De traditie van de gedachtenisdienst in de Petrakerk is overgenomen toen men in het kader van het Samen op Weg-proces in 1995 met de (hervormde) Johanneskapel gezamenlijke kerkdiensten ging houden.
In de gedachtenisdienst werden de namen van de in het afgelopen jaar overleden gemeenteleden genoemd. Vervolgens kreeg een familielid de gelegenheid een kaars aan te steken. Deze kaars werd in het liturgisch centrum neergezet.
In november 2002 ging men over de naar de Johanneskapel, die de naam Bosbeskapel kreeg. Het samengaan van beide gemeenten leidde tot bezinning op een nieuwe gemeenschappelijke liturgie. In dit kader kreeg de gedachtenisdienst in 2004 een aanvulling. Tijdens deze dienst wordt na het noemen van de naam van een overledene door de ouderling van dienst aan de Paaskaars een kaars aangestoken. Vervolgens plaatst hij deze kaars in de liturgische bloemschikking. Als alle namen zijn genoemd kan ieder die dat wil, voor personen die men wil gedenken, een waxinelichtje neerzetten op het plateau onder aan de trap van het liturgisch centrum.

Gedenksteentjes
In deze periode kreeg het overlijden van een gemeentelid bijzondere aandacht. In de kerkdienst waar het overlijden wordt meegedeeld wordt een kleine witte steen met de naam van de overledene op een glazen plaat gelegd links achter in het liturgisch centrum. Deze handeling is overgenomen van de Zendingskerk in Ermelo. Jan en Lydia Vos, beiden in verschillende periodes lid van de liturgiecommissie, hebben dit in deze kerk gezien tijdens diverse vakanties in Ermelo.
Bij het plaatsen van dit steentje wordt gelezen uit Openbaringen 2: 17: 'Wie overwint zal ik een wit steentje geven waarop een nieuwe naam staat die niemand kent behalve degene die het ontvangt.

Klik op afbeelding voor vergroting   Klik op afbeelding voor vergroting

Tijdens de startzondag ter opening van het nieuwe seizoen, op 21 september jl., is meegedeeld dat wordt nagedacht over een aantal wijzigingen in de opstelling van de voorwerpen die zich in het liturgisch centrum bevinden, zoals het kruis en de preekstoel. De gedachtenishoek zal worden vergroot maar deze blijft links voor in de kerk op het liturgisch centrum dicht bij het kruis.
Aanvankelijk was het de bedoeling deze gedenksteentjes aan het eind van het kerkelijk jaar een plaats in de tuin achter de Bosbeskapel te geven. De tuincommissie heeft dit echter ontraden omdat men het vrijwel onmogelijk achtte om deze in de tuin geplaatste gedenkstenen vrij van bladeren en van mos te houden. Hierop is van dit voornemen afgezien. Aan het eind van het kerkelijk jaar - na afloop van de gedachtenisdienst - worden de steentjes meegegeven aan de betrokken familieleden.
De laatste tijd kreeg de liturgiecommissie diverse verzoeken om in de Bosbeskapel een plaats aan te wijzen waarin kerkbezoekers op zondagmorgen voor aanvang van de dienst een lichtje kunnen aansteken. In de praktijk werd hiervoor vaak de glasplaat gebruikt waar de steentjes met de namen van overledenen zijn neergelegd. De groep personen waarvoor gemeenteleden op zondagmorgen een kaars willen aansteken is echter breder van samenstelling. Het betreft mensen met wie men zich intens verbonden voelt. Bijvoorbeeld een bruidspaar, iemand die voor een examen opgaat of iemand die ernstig ziek is. De liturgiecommissie is onlangs aan deze wens tegemoetgekomen. Na de zomervakantie is rechts achter in de kerkzaal een glazen tafel neergezet. Hier kan ieder die dit wil een lichtje voor iemand aansteken.

Gelijktijdige gedachtenisdienst in Zuidwest
In het septembernummer van 'Samenklank' werd meegedeeld dat de kerkenraad van Zuidwest, de predikanten en de locatiecommissies hebben besloten om voor de gedachtenisdienst de eerste zondag in november te kiezen. Een belangrijke overweging voor deze keuze was de wens om in de hele wijkgemeente deze dienst op dezelfde dag te houden. In een toelichting op dit besluit wordt verder meegedeeld dat in de Bijbellezingen voor de laatste zondag van het kerkelijk jaar het koningschap van Christus, het laatste oordeel en de komst van het koninkrijk van God centraal staan. Dit is moeilijk te combineren met de pastorale en liturgische aandacht voor de gestorvenen. Als bijkomend positief punt voor deze keuze wordt erop gewezen dat maatschappelijk en in de media rond Allerheiligen en Allerzielen reeds veel aandacht is voor de het gedenken van de gestorvenen omdat op en rond die data de Rooms-Katholieke Kerk haar gestorvenen gedenkt.

Shalomkerk en Abdijkerk
Dit besluit van de kerkenraad van Zuidwest brengt mij er toe enkele aspecten te noemen van de liturgische viering van de gedachtenisdienst in de Shalomkerk en de Abdijkerk.
In de Shalomkerk worden de namen van de overledenen genoemd. De familieleden mogen naar voren komen en een kaarsje aansteken. Deze kaarsjes staan op een grote ronde tafel die voor deze gelegenheid in het liturgisch centrum is neergezet. Na afloop van de dienst mogen familieleden deze kaarsjes mee naar huis nemen.
In de Abdijkerk worden de namen van de overleden gemeenteleden genoemd. Vervolgens worden voor hen kaarsen geplaatst op het koorhek. Aan het einde van de dienst kunnen gemeenteleden die dit wensen, kaarsen aansteken die in een van de oude altaarnissen aan de noordzijde van de kerk zijn geplaatst in gietijzeren bakken. Deze bakken heeft de Abdijkerk gekregen van de Onze-Lieve-Vrouw Hemelvaartkerk in Loosduinen. Binnenkort zal in een andere nis een monumentje geplaatst worden met daarop geschreven de tekst: 'Heer, herinner U de namen'; een strofe uit het vaste gezang van de Gedachteniszondag. Verder zal, eind november, voor deze nis een tafel worden neergezet waarop gedachtenissteentjes kunnen worden neergelegd. Boven deze tafel zal in het - dichtgezette - venster van de altaarnis een kunstwerk geplaatst worden met als thema het lied van de Opstanding: 'De steppe zal bloeien'. Dit thema verwijst naar het aloude logo van de eerste predikant van de Abdijkerk, ds. Jacobus Meursius (1578-1616), dat is afgebeeld op het kerkzegel van de Abdijkerk: een springend hert boven waterstromen. Dit logo is ontleend aan Jesaja 35: 6: 'Verlamden zullen springen als herten, () waterstromen zullen de woestijn splijten ()'

Gemeenschappelijke liturgie?
Dit jaar zal in de Bosbeskapel de gedachtenisdienst op zondag 2 november worden gehouden. In de Abdijkerk en de Shalomkerk zal dit op zondag 23 november zijn. Naar verwachting zal de gedachtenisdienst in 2015 op alle drie de locaties op de eerste zondag van november plaatsvinden. Een interessante vraag hierbij is of dit besluit in de toekomst mogelijk zal leiden tot de keuze voor een gemeenschappelijke liturgie.

Hans van Spanning

Met dank aan: Jan Eikelboom, Greet Hamelink, Jacqueline van der Jagt, Jacob Korf, Martin Koster, Wil Ouburg, Nicolet Verdam, Jan en Lydia Vos